• Strona główna
  • Misja serwisu
  • Kontakt

Środki służące zwalczaniu przestępczości zorganizowanej
w polskim Kodeksie karnym

System prawa, w ramach którego swoje miejsce zajmują prawne instrumenty walki z przestępczością zorganizowaną, posiada hierarchiczną strukturę. Najwyższe miejsce w tej hierarchii przypada Konstytucji, z którą muszą być zgodne akty prawne usytuowane niżej w hierarchii. Kolejne miejsce zajmują umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie, które mają w myśl art. 91 ust. 2 Konstytucji pierwszeństwo przed ustawą. Analogiczna sytuacja dotyczy prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez RP umowy konstytuującej takową organizację – art. 91 ust. 3. Niżej od wymienionych aktów prawnych plasują się w hierarchii ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

Prawne instrumenty walki z przestępczością zorganizowaną w Polsce uregulowane zostały w wielu aktach normatywnych. I tak, są to: akty prawa międzynarodowego, ustawy określające zadania i kompetencje organów administracji publicznej w zakresie walki z przestępczością, ustawy określające status i podstawy prawne działalności służb powołanych do walki z przestępczością, prawnokarne środki określone w Kodeksie karnym, Kodeksie postępowania karnego oraz ustawach szczególnych, ważne miejsce zajmują także normy prawa Unii Europejskiej .

Obowiązujący obecnie Kodeks karny z 1997 roku zawiera wiele środków wymierzonych bezpośrednio lub pośrednio w przestępczość zorganizowaną. Wymienić można w tym miejscu:

  1. penalizację udziału w zorganizowanej grupie lub związku mającym na celu popełnienie przestępstwa niezależnie od tego, czy sprawca dopuścił się jakiegoś przestępstwa w ramach tej grupy oraz związku – art. 258 k. k.;

  2. klauzulę niekaralności uczestnika grupy lub związku przestępczego w przypadku okazania przez nich czynnego żalu – art. 259 k. k.;

  3. obligatoryjne traktowanie sprawcy przestępstwa z art. 258 k.k. jak multirecydywisty, o którym mowa w art. 64 § 2 k.k., w zakresie: wymiaru kary, z wyjątkiem przewidzianego w art. 64 § 2 jej zaostrzenia, środków karnych oraz środków związanych z poddaniem sprawcy próbie – art.  65 § 2 k. k. ;

  4. wydłużenie okresów uprawniających do warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbywania reszty kary pozbawienia wolności do upływu ¾ orzeczonej kary – art. 78 § 2 k. k. w związku z art. 65 § 1 i 2  k. k.;

  5. obligatoryjne nadzwyczajne złagodzenie kary a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania w stosunku do sprawcy współdziałającego z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, w wypadku ujawnienia przez sprawcę wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacji dotyczących osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotnych okoliczności jego popełnienia – art. 60 § 3 k. k.;

  6. fakultatywne (stosowane na wniosek prokuratora) nadzwyczajne złagodzenie kary a nawet możliwość warunkowego zawieszenia jej wykonania w stosunku do sprawcy przestępstwa, który niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie, ujawnił przed organami ścigania i przedstawił istotne okoliczności, nieznane dotychczas temu organowi, przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności;

  7. obligatoryjny przepadek osiągniętej z popełnienia przestępstwa korzyści majątkowej lub jej równowartości. – art. 45 k. k.

Oprócz wskazanych wyżej środków warto wymienić także typizację przestępstwa „prania brudnych pieniędzy” – art. 299 k.k. towarzyszącego, jak już była mowa, przestępczości zorganizowanej oraz możliwość orzeczenia obok kary pozbawienia wolności znacznie surowszej grzywny w przypadku skazania m. in. za to przestępstwo – art. 309 k. k.

Sprawcą przestępstwa określonego w art. 258 k. k. może być każdy. Na podstawie tego przepisu odpowiada sprawca, który:

  1. bierze udział w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego – art. 258  § 1 k. k.,

  2. bierze udział w grupie albo związku o charakterze zbrojnym – art. 258 § 2 k. k.,

  3. bierze udział w związku albo grupie mających na celu popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym - art. 258  § 2 k. k.,

  4. zakłada lub kieruje zorganizowaną grupą albo związkiem, także o charakterze zbrojnym – art. 258 § 3 k. k.,

  5. zakłada lub kieruje zorganizowaną grupą albo związkiem mającymi na celu popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym.

Przestępstwo z art. 258 k. k. jest przestępstwem formalnym (Zob. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 marca 1999 r. II AKa 45/99, OSA 2000/2 poz. 15, str. 23.). Strona podmiotowa tego przestępstwa obejmuje obie odmiany umyślności. Samo branie udziału nie ma charakteru celowego. Wystarczy, więc by sprawca biorąc udział, przewidywał i godził się na to, iż grupa zorganizowana lub związek mają na celu popełnianie przestępstw (O. Górniok: Kodeks karny – Komentarz , Gdańsk 2002/2003.). Warunkiem odpowiedzialności sprawcy jest, więc działanie w winie umyślnej w formie dolus directus lub dolus quasi – eventualis .

Dla bytu przestępstwa z art. 258 k. k. , zdaniem Katarzyny Laskowskiej, „konieczne jest branie udziału w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym. Branie udziału polegać będzie na przynależności do grupy lub związku, akceptowaniu zasad, które nimi rządzą oraz wykonywania poleceń i zadań wskazanych przez osoby stojące w hierarchii grupy lub związku odpowiednio wyżej. Istotna jest tu też identyfikacja członka z grupą lub związkiem, przy czym nie pozostaje on tam wyłącznie pasywny.” (K. Laskowska: Teoretyczne i praktyczne podstawy odpowiedzialności z art. 258 k.k. , Prokurator nr 1 z 2004 r.) Odmienne zapatruje się na tę kwestię Wojciechowski. Jego zdaniem nie jest konieczne by sprawca osobiście przedsięwziął jakieś czynności zmierzające do popełnienia zamierzonego przestępstwa. Wystarczy jedynie, że pozostaje w strukturze organizacyjnej grupy czy związku, że spełnia w nim jakieś pomocnicze czynności lub nawet nie spełnia żadnych czynności, a tylko zachowuje gotowość do ich spełnienia w razie potrzeby.( Zob. J. Wojciechowski: Kodeks karny. Komentarz. Orzecznictwo , Warszawa 1997, str. 453.). Przed nowelizacją z kwietnia 2004 r. ważnym zagadnieniem była interpretacja użytego w przepisie zwrotu „mający na celu popełnianie przestępstw”, odnoszącego się zarówno do związku i zorganizowanej grupy. Według dyrektyw wykładni językowej przyjmowało się, iż ów zwrot wymagał, ażeby cel związku albo zorganizowanej grupy nie ograniczał się do popełnienia jednego przestępstwa, lecz zakładał ich powtarzanie. Rodzaj przestępstw, których popełnianie jest celem nie ma przy tym znaczenia dla realizacji znamion tego typu.  Obecnie cel związku może być ograniczony do jednego przestępstwa lub przestępstwa skarbowego.

Udział w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym stanowi delictum sui generis i dlatego też omawiany przepis penalizuje jedynie sam udział w nielegalnej organizacji i nie pochłania odpowiedzialności za konkretne czyny przestępcze popełnione przez jego członków. Sprawca – uczestnik związku albo zorganizowanej grupy odpowiada niezależnie od tego, czy w ramach związku popełnił przestępstwo, dla realizacji którego związek powstał, czy też nie. Z drugiej zaś strony uczestnik grupy nie powinien odpowiadać za wszystkie przestępstwa popełnione w tych formach organizacyjnych, lecz tylko za te, w których brał udział (Por. K. Laskowska: Teoretyczne i praktyczne podstawy... , op. cit.). Taki kierunek interpretacyjny przyjmują także sądy powszechne. Przykładowo Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 26 listopada 2008 r., w sprawie II AKa 168/08, stwierdził, że do wypełnienia znamion przestępstwa z art. 258 § 1 k.k. wystarczające jest samo stwierdzenie przynależności, nawet bez konieczności wykazania popełnienia w ramach tej grupy jakichkolwiek czynów zabronionych. Dla odpowiedzialności karnej nie robi różnicy, czy udział w grupie jest czynny czy bierny.

Według poglądów judykatury uczestniczenie w zorganizowanych strukturach przestępczych wiąże się ze specyficzną postacią relacji i wzajemnych powiązań oraz zależności pomiędzy uczestnikami tego typu form działalności przestępczej. Cechą każdej grupy przestępczej, zresztą statuującą jej byt jest między innymi hierarchiczne podporządkowanie, określenie ścisłych zasad rządzących jej funkcjonowaniem (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach w sprawie II AKz 592/09 z dnia 9 września 2009 r.) Jednocześnie sądy powszechne wskazują, że istnienie grupy, o której mowa w art. 258 k.k. Nie wymaga specjalnej wewnętrznej struktury. Niemniej jednak przepis art. 258 § 1 k.k. jest na tyle jednoznaczny w swej wymowie, że nie pozwala penalizować przynależności do każdej grupy osób połączonych celem popełnienia przestępstwa. Karalny jest udział tylko w takiej grupie przestępczej, której struktura cechuje się wymaganym przez kodeks karny zorganizowaniem. Progiem karalnego zorganizowania grupy przestępczej będzie istnienie między jej członkami chociażby niewysokiego, ale widocznego stopnia powiązań organizacyjnych i hierarchicznych. W ukształtowanym i utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych przyjmuje się, że przejawem tego rodzaju powiązań jest istnienie wyodrębnionego ośrodka decyzyjnego (przywództwa), skoordynowany sposób działania, w miarę stabilny podział zadań i funkcji wewnątrz grupy, pewna trwałość, planowanie przestępstw, zabezpieczanie potrzeb grupy. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach w sprawie II AKa 150/09 z dnia 16 lipca 2009 r.)

Przepisy kodeksu karnego nie przewidują karalności przygotowania do przestępstwa określonego w art. 258. Przepis ten jest jednak bardzo szczególny, gdyż w gruncie rzeczy może odnosić się do przygotowania, ponieważ tworzenie grup lub związków przestępczych prowadzi do popełniania innych przestępstw – jest działaniem przygotowawczym do ich popełnienia. Możliwe są do zrealizowania natomiast takie formy popełnienia przestępstwa jak usiłowanie, podżeganie i pomocnictwo.

Typ podstawowy przestępstwa udziału w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym określony został w art. 258 § 1 k. k. Przestępstwo to zagrożone jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Przepis art. 258 § 2 k. k. zawiera dwa typy kwalifikowane przestępstwa. Pierwszy typ kwalifikowany jest ze względu na zbrojny charakter grupy lub związku. Zdaniem Oktawii Górniok „charakter taki ma grupa lub związek wówczas, gdy stanowiące ich cel przestępstwa mają być popełnione przy pomocy broni i dla takiego celu uczestnicy zaopatrują się w broń. Nie musi to być broń palna, ale wszelkie środki materialne zdatne do walki – ataku lub obrony i nie musi nią dysponować każdy członek.” Inaczej mówiąc, znamię zbrojnego charakteru oznacza, że w swojej działalności przestępczej, grupa lub związek używa broni, bądź też zakłada jej użycie w przyszłości i w tym celu broń gromadzi lub posiada. Drugi typ kwalifikowany jest ze względu na charakter przestępstwa, jakiego popełnienie jest celem związku albo grupy; celem tym jest przestępstwo o charakterze terrorystycznym. Definicję takiego czynu zawiera art. 115 § 20 k. k.. Oba przestępstwa stypizowane w art. 258 § 2 k. k. zagrożone jest są pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Zgodnie z tym, co było powiedziane już wcześniej, odpowiedzialność karną uczestników grupy lub związku o charakterze zbrojnym należy różnicować. Sprawcy nie posiadający broni palnej odpowiadają jedynie za sam udział w grupie lub związku o charakterze zbrojnym, zaś członkowie posiadający taką broń odpowiadają za dwa przestępstwa: udział w grupie albo związku o charakterze zbrojnym i za nielegalne posiadanie broni (art. 263 § 2 k. k.) pozostające ze sobą w realnym zbiegu.

Elementami kształtującymi z kolei typ kwalifikowany z art. 258 § 3 k. k. jak również typ kwalifikowany z art. 258 § 4 k. k. są role, jakie sprawca pełni w grupie albo związku. Alternatywnie wymienione są dwie role, które mogą być także łączone. Są to: zakładanie związku przestępczego albo zorganizowanej grupy oraz kierowanie takim związkiem albo grupą.

Użyte w przepisie pojęcie „zakłada” może, zdaniem Bryły, „polegać na podejmowaniu czynności nie mających nic wspólnego z podżeganiem. Czynności te mogą polegać np. na nawiązywaniu kontaktów, sporządzaniu planów przestępczej działalności, gromadzeniu środków niezbędnych do popełnienia przestępstwa.”( M. Bryła: Porozumienie, zorganizowana grupa, związek przestępczy... , op. cit., str. 32.) Ponieważ czasownik „zakładać” użyty jest w przepisie w formie niedokonanej, karalne jest samo „zakładanie” związku lub grupy a nie dopiero „założenie”.

Jeśli chodzi o drugą rolę -  kierowanie, to zwrócić należy uwagę, że funkcje kierowniczą sprawuje nie tylko ten, kto jednoosobowo kieruje związkiem lub grupą, ale także – zależnie od struktury organizacyjnej – członek kierownictwa, a także osoby kierujące doniosłymi odcinkami działalności związku lub grupy (Por. M. Flemming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Komentarz , Warszawa 1999, str. 85.).

Ustawowe zagrożenie karą pozbawienia wolności przewidziane w typie kwalifikowanym, określonym w art. 258 § 3 k. k. wynosi od roku do lat 10 a w przypadku typu kwalifikowanego, określonego w art. 258 § 4 k. k. karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3.

Kodeks karny zawiera klauzulę niekaralności uczestnika grupy albo związku przestępczego – sprawcy przestępstwa z art. 258 k. k. w przypadku okazania przez takiego sprawcę czynnego żalu. Czynny żal określony w art. 259 k. k. ma polegać na dobrowolnym odstąpieniu uczestnika grupy albo związku przestępczego od udziału w nich i ujawnieniu organom ścigania wszystkich istotnych okoliczności popełnionego czynu lub zapobieżeniu popełnieniu zamierzonego przestępstwa, w tym i przestępstwa skarbowego.

Decyzja o wycofaniu się z przestępczego związku albo zorganizowanej grupy musi być dobrowolna, podjęta osobiście i zrealizowana przez samego sprawcę. Motywacja sprawcy podejmującego czynny żal są obojętne, istotne jest, by sprawca całkowicie wycofał się z działalności przestępczej w grupie lub przestępczym związku.

Ponieważ przepis art. 259 k. k. nie zawiera wyłączeń, z przewidzianej w nim bezkarności skorzystać może nie tylko uczestnik lecz także organizator i przywódca zorganizowanej grupy przestępczej lub związku.

Ustawowa bezkarność uzależniona jest nie tylko od dobrowolnego odstąpienia od udziału w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, ale także od ujawnienia wszystkich istotnych okoliczności popełnionego czynu, a więc okoliczności, które pozwalają organom ścigania na likwidację grupy lub związku. Do takich należy zaliczyć m .in. skład grupy lub związku i dane o członkach, o strukturze organizacyjnej, siedzibie, wyposażeniu, planowanych lub popełnionych przestępstwach, zasadach konspiracji, kierownictwie, założycielach, powiązaniach z innymi grupami, współpracownikach spoza grupy itd.( Por. Z. Ćwiąkalski: Wybrane problemy wymiaru kary za przestępczość zorganizowaną ,  Prokuratura i Prawo Nr 12 z 2001 r., str. 17.)

Kolejnym środkiem wymierzonym w przestępczość zorganizowaną jest zaostrzenie odpowiedzialności wobec sprawców, którzy uczynili sobie z popełniania przestępstw stałe źródło dochodu lub popełnili przestępstwo działając w zorganizowanej grupie przestępczej albo związku przestępczym oraz wobec sprawcy przestępstwa o charakterze terrorystycznym. W takim wypadku na mocy art. 65 § 1 k. k. zastosowanie ma przepis art. 64 § 2 k. k., a więc środek stosowany wobec multirecydywistów, dotyczący wymiaru kary, który obliguje do nadzwyczajnego jej obostrzenia. Następstwem tej regulacji jest obowiązek wymierzenia przez sąd wyłącznie kary pozbawienia wolności, a co za tym idzie nie jest możliwy wybór przewidzianej w sankcji kary alternatywnej. Sprawców przestępstwa z art. 258 k.k. nie dotyczy jednak wymóg automatycznego obostrzenia kary, co wynika z treści § 2 art. 65 k. k.

Konsekwencją zapisów art. 65 § 1 i § 2 jest także ograniczenie w stosowaniu środków probacyjnych wobec sprawców – członków zorganizowanych grup albo związków przestępczych. W związku z art. 65 § 1 i § 2  zastosowanie bowiem ma art. 78 § 2, który jest przepisem o charakterze lex specialis w stosunku do art. 78 § 1 k. k. W myśl tych przepisów warunkowe przedterminowe zwolnienie takiego sprawcy może nastąpić nie, jak w przypadku ogólnych zasad, po odbyciu co najmniej połowy kary lecz po odbyciu ¾ kary i nie wcześniej niż po roku.

Szerszego omówienia wymaga rozwiązanie określone w art. 60 § 3 k.k. Przepis ten stanowi, iż sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet może warunkowo zawiesić jej wykonanie w stosunku do sprawcy współdziałającego z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, jeżeli ujawni on wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia.

By sąd mógł zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary niezbędne jest łączne występowanie wymienionych w art. 60 § 3 warunków:

  1. współdziałanie z innymi osobami przy popełnieniu przestępstwa,

  2. ujawnienie informacji dotyczących osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa,

  3. ujawnienie musi być dokonane przed organem powołanym do ścigania,

  4. ujawnienie musi dotyczyć istotnych okoliczności przestępstwa.

Zakres osób, których dotyczy art. 60 § 3, obejmuje „współdziałających w popełnieniu przestępstwa” . Odnosi się to więc zarówno do współsprawców, sprawcy sensu stricto , sprawcy kierowniczego bądź polecającego oraz podżegaczy i pomocników.(Por. Z. Sienkiewicz: Kodeks karny – komentarz , Gdańsk 2002/2003, str. 528.).Ponieważ zorganizowana grupa albo związek przestępczy ze swej natury wymagają współdziałania osób, przepis ten ma zastosowanie także do współsprawców przestępstw popełnionych w ramach zorganizowanej grupy czy przestępczego związku. Występujące w art. 60 § 3 słowo „ujawnia”, zgodnie z interpretacją językową oznacza inaczej „czyni coś jawnym”, „wykrywa”, „wyjawia”. Zdaniem Zofii Sienkiewicz „można przyjąć, iż informacje dotyczące osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia nie były znane organowi powołanemu do ścigania.” Dla obligatoryjnego zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary na podstawie art. 60 § 3 nie jest niezbędne, aby ujawnione informacje, dotyczące osób współdziałających oraz okoliczności popełnienia, były organom ścigania nieznane. Chodzi bowiem w tym przypadku o premiowanie „współpracy” sprawcy z organami ścigania za udzielenie informacji, które umożliwią sprawniejsze, szybsze postępowanie karne oraz rozbicie solidarności grupy przestępczej.

Istotnym błędem aktualnie obowiązującej regulacji jest fakt, że sprawca dokonujący denuncjacji współdziałających z nim w popełnieniu przestępstwa osób i pomagający organom ścigania w wyjaśnieniu sprawy spełnia warunki do zastosowania względem niego nadzwyczajnego złagodzenia kary, nawet w wypadku, jeśli nie zechce potem potwierdzić ujawnionych przez siebie faktów przed sądem. Art. 60 § 3 wśród przesłanek zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary wymienia bowiem dostarczenie informacji a nie dowodów.

Obligatoryjność nadzwyczajnego złagodzenia kary jest rozwiązaniem powszechnie krytykowanym. W przypadku sprawców działających zwłaszcza w warunkach przestępczości zorganizowanej prowadzi bowiem do zbyt łagodnej odpowiedzialności bardzo groźnych przestępców. (Zob. K. Daszkiewicz: Nadzwyczajne złagodzenie kary, (w:) Nowa kodyfikacja karna. Krótkie komentarze , Warszawa 1997 r., z. 7, str. 53 i n.) Jednakże zgodzić należy się z Konarską - Wrzosek, że obligatoryjność nadzwyczajnego złagodzenia kary przewidziana w przywoływanym przepisie paradoksalnie okazuje się być najmniejszym problemem w przypadku sprawcy współdziałającego w dokonywaniu przestępstwa w ramach struktur zorganizowanych oraz takiego, który z popełniania przestępstw uczynił sobie stałe źródło dochodu. W wypadku takim zbiegają się bowiem zarówno podstawa obligująca do nadzwyczajnego obostrzenia kary z art. 64 § 2 k. k. w związku z art. 65 k. k. jak i podstawa do nadzwyczajnego złagodzenia kary z art. 60 § 3 k. k. ( Por. V. Konarska – Wrzosek: Prawnokarne środki walki z przestępczością zawodową i zorganizowaną przewidziane w kodeksie karnym. Prokuratura i Prawo Nr 3 z 2000 r., str. 44.) W takim wypadku na zasadzie art. 57 § 2 k. k. decyzja w zakresie kierunku wymiaru kary i wybór jednej z dwóch przeciwstawnych możliwości zależy od swobodnego uznania sądu.

Zgodnie z art. 60 § 3 k. k. sąd może zawiesić wykonanie kary uprzednio nadzwyczajnie złagodzonej. Co więcej art. 60 § 5 k. k. pozwala na zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności do lat 5 orzeczonej w warunkach określonych w art. 60 § 3 k. k. bez względu na istnienie ogólnych przesłanek stosowania tej instytucji z art. 69 §1 i 2 k. k. Jednakże zastosowanie instytucji zawieszenia kary z mocy art. 69 § 3 k. k., co wydaje się rozwiązaniem słusznym, w stosunku do sprawców określonych w art. 64 § 2 ukaranych w warunkach z art. 60 § 3 - 5 nie jest możliwe.

Zwrócić należy uwagę, że sąd w ramach sądowego wymiaru kary poza obligatoryjnym nadzwyczajnym złagodzeniem kary w wypadku określonym w art. 60 § 3 k. k. ma na zasadzie art. 61 k. k. możliwość odstąpienia od wymierzenia kary. Orzeczenie sądu ma wtedy charakter sądowego potępienia czynu i jego sprawcy z jednoczesnym stwierdzeniem niecelowości stosowania względem sprawcy środków represji karnej. Fakultatywne odstąpienie od wymierzenia kary, zgodnie z powołanym przepisem, jest możliwe w wypadku określonym w art. 60 § 3 k. k., zwłaszcza gdy rola sprawcy w popełnieniu przestępstwa była podrzędna, a przekazane informacje przyczyniły się do zapobieżenia popełnieniu innego przestępstwa.

To ostatnie rozwiązanie może budzić poważne zastrzeżenia, gdyż w praktyce sąd może odstąpić od wymierzenia kary w wypadku określonym w art. 60 § 3 k. k. także w stosunku do sprawcy, działającego w zorganizowanej grupie, czy przestępcy zawodowego. W konfrontacji ze wskazanym wcześniej zakazem stosowania zawieszenia wykonania kary w stosunku do tego typu sprawców rozwiązanie powyższe nie może jawić się inaczej, jak przejaw niekonsekwencji ustawodawcy w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej i zawodowej.

Z kolei art. 60 § 4 k.k. przewiduje możliwość fakultatywnego zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary, a nawet warunkowego jej zawieszenia w stosunku do sprawcy przestępstwa, który niezależnie od wyjaśnień złożonych w swojej sprawie, ujawnił przed organem ścigania i przedstawił istotne okoliczności, nieznane dotychczas temu organowi, przestępstwa zagrożonego karą powyżej 5 lat pozbawienia wolności. Zastosowanie przez sąd tego środka możliwe jest wyłącznie na wniosek prokuratora.

Ważnym elementem walki z przestępczością, nie tylko zorganizowaną, jest pozbawienie sprawców przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa  jak również korzyści osiągniętych z przestępczej działalności. W aktualnie obowiązującej ustawie karnej przewidziane są dwa instrumenty, których celem jest pozbawienie przestępców korzyści osiągniętych w sposób nielegalny.

Pierwszym jest środek karny o charakterze powszechnym, przewidziany w art. 44 § 1 k.k. Przepis ten ma zastosowanie do wszystkich kategorii sprawców i ma postać obligatoryjnego orzeczenia przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy przedmioty te podlegają zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi. W przypadku zaś świadomego spowodowania przez sprawcę niemożności orzeczenia takiego przepadku, sąd może orzec obowiązek uiszczenia kwoty pieniężnej stanowiącej równowartość owoców przestępstwa – art. 44 § 4 k. k.

Kodeks karny poza przepadkiem przedmiotów pochodzących z przestępstwa przewiduje także możliwość orzeczenia przepadku korzyści majątkowych pochodzących chociażby pośrednio z popełnienia przestępstwa. Przepadek taki możliwy jest na mocy art. 45 k. k. i dotyczy zarówno korzyści pochodzących bezpośrednio z przestępstwa jak i korzyści pochodzących z przestępstwa pośrednio, czyli uzyskanych za korzyści pochodzące bezpośrednio z przestępstwa. Art. 45 k. k. rozszerza, więc możliwość orzeczenia przepadku na wszelkiego typu owoce przestępstwa - także te uzyskane w sposób pośredni. Nie orzeka się przepadku w całości lub w części, jeżeli korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi.

Zgodnie z brzmieniem art. 45 § 2 k. k. w razie skazania za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, uważa się, że mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego popełnieniu, do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku, stanowi korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa, chyba że sprawca lub inna zainteresowana osoba przedstawi dowód przeciwny. Niejasne jest w tym wypadku określenie korzyść majątkowa „znacznej wartości”. Wyjaśnienie treści znamienia „znaczna” zawarte w art. 115 § 5 k. k. odnosi się bowiem bezpośrednio do wartości mienia, a z kolei art. 115 § 7 nadaje także analogiczne rozumienie znamienia „znaczna” w odniesieniu do szkody. Przyjąć należy, więc, że skoro ustawodawca nie połączył tego określenia także z korzyścią majątkową nie chciał pozbawiać ocennego charakteru rozmiarów korzyści.

W myśl zaś art. 45 § 3 k. k. jeżeli okoliczności sprawy wskazują na duże prawdopodobieństwo, że sprawca, o którym mowa w § 2, przeniósł na osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, mienie stanowiące korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa, uważa się, że rzeczy będące w samoistnym posiadaniu tej osoby lub jednostki oraz przysługujące jej prawa majątkowe należą do sprawcy, chyba że zainteresowana osoba lub jednostka organizacyjna przedstawi dowód zgodnego z prawem ich uzyskania.

Zwrócić należy uwagę, że aktualny stan prawny w stosunku do sprawcy, który z popełnienia przestępstwa, za które został skazany, osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości zakłada domniemanie, że mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego popełnieniu, do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku, stanowi korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa, chyba że sprawca lub inna zainteresowana osoba przedstawi dowód przeciwny.

Ponieważ „pranie brudnych pieniędzy” jest zjawiskiem towarzyszącym zorganizowanej przestępczości a nawet jej podstawą, trudno byłoby pominąć rozwiązanie zawarte w obowiązującym kodeksie karnym, a dotyczące tej materii. Art. 299 k. k. normuje ściganie przestępstwa „prania brudnych pieniędzy” w sposób wielopłaszczyznowy, określając sześć różnych postaci tego przestępstwa.

„ Pranie pieniędzy” polega, jak już była mowa, na działaniach, których celem jest ukrycie prawdziwego pochodzenia lub rzeczywistego właściciela funduszy i umożliwienie ich bezpiecznego włączenia do legalnego obrotu gospodarczego i finansowego. Środki i inne wartości wymienione w art. 299 k. k. (Środki płatnicze, papiery wartościowe lub inne wartości dewizowe, prawa majątkowe albo mienie ruchome lub nieruchome.), które są przedmiotem tego procederu pochodzą z reguły z przestępczości kryminalnej, w tym przede wszystkim zorganizowanej albo ze źródeł legalnych, ale z zamiarem uniknięcia ich opodatkowania. (Por. R. Góral: Kodeks karny. Praktyczny komentarz , 2002 r., str. 485.)

Przestępstwo „prania brudnych pieniędzy” jest przestępstwem bezskutkowym; uznaje się za dokonane z chwilą podjęcia lub zaniechania wykonania wymaganych czynności. Zachowanie sprawcy może więc, zgodnie z treścią przepisu, przejawiać się podjęciem jakiejkolwiek czynności, pod warunkiem, że może ona udaremnić lub znacznie utrudnić stwierdzenie przestępczego pochodzenia lub miejsca umieszczenia przedmiotów czynności wykonawczej, ich wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku. (Zob. O. Górniok: Kodeks karny... , op. cit., str. 1218.) Strona podmiotowa obejmuje obie odmiany umyślności.

Stwierdzenie przestępczego pochodzenia przedmiotów czynności wykonawczej polega na ustaleniu faktu, iż korzyści, o których mowa w przepisie, pochodzą bezpośrednio lub pośrednio z przestępstw innej osoby, i dokonywane jest we wszystkich fazach postępowania karnego przewidzianego, poza prawem karnym powszechnym, także w prawie wykroczeń i prawie karnym skarbowym. Źródłem pochodzenia musi być zawiniony czyn zabroniony – przestępstwo. Wystarczające jest, by chociaż jednej z osób, biorących udział w czynie, z którym związana była dana korzyść, udowodniono zawinione zachowanie.( Tamże, str. 1221.)

Art. 299 § 2 typizuje przestępstwo indywidualne. Wśród podmiotów zobowiązanych do reakcji na działanie wzbudzające podejrzenie, że mogą stanowić przedmiot czynu określonego w § 1, a więc osób ponoszących ewentualnie odpowiedzialność karną z tego przepisu, mieszczą się tylko pracownicy banku, instytucji finansowej i kredytowej lub innego podmiotu, na którym na podstawie przepisów prawa ciąży obowiązek rejestracji transakcji i osób dokonujących transakcji.

Zachowanie sprawcy realizujące znamiona czynu zabronionego określonego w art. 299 § 2 k. k. może przejawiać się w jednej z czterech określonych w  przepisie postaci:

  1. przyjęcia, wbrew przepisom, środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych;

  2. dokonania transferu lub konwersji środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych;

    1. przyjęcia środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych w innych okolicznościach wzbudzających uzasadnione podejrzenie, że stanowią one przedmiot czynu z § 1,

    2. świadczenia innych usług mających ukryć przestępcze pochodzenie środków płatniczych, instrumentów finansowych, papierów wartościowych, wartości dewizowych albo usług w zabezpieczeniu przed zajęciem takich środków.

We wszystkich wymienionych formach zachowania jest przestępstwem bezskutkowym i jego dokonanie następuje wraz z podjęciem czynności odpowiadającej danej formie.( Tamże, str. 1224.) Sprawca tego przestępstwa podlega karze pozbawienia wolności, analogicznie jak sprawca przestępstwa z art. 299 §1 k. k. , od 6 miesięcy do 8 lat.

Art. 299 § 5 opisuje typ kwalifikowany przestępstw przewidzianych w art. 299 § 1 i 2. Elementem konstytuującym ten typ kwalifikowany jest działanie w porozumieniu z innymi osobami. Osób działających łącznie musi być co najmniej trzy a użyty w przepisie zwrot „w porozumieniu” nie zawierając wyrażenia „wspólnie”, pozwala przyjąć, że wspomniane „inne osoby” nie muszą wykonywać czynności sprawczych i mogą być pomocnikami. Sprawca tego przestępstwa podlega karze pozbawienia wolności od roku do 10 lat.

Kolejny typ kwalifikowany przestępstw z art. 299 § 1 i 2 określony został w § 6.  Kwalifikującym elementem w tym wypadku jest osiągnięcie znacznej korzyści majątkowej. Czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat.

Art. 299 § 7 k. k. Stanowi, iż w razie skazania za przestępstwo określone w § 1 lub 2, sąd orzeka przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio albo pośrednio z przestępstwa, a także korzyści z tego przestępstwa lub ich równowartość, chociażby nie stanowiły one własności sprawcy. Przepadku takiego nie orzeka się w wypadku, gdy przedmiot, korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi.

W art. 299 § 8 przewidziane jest instytucja czynnego żalu, która polega na dobrowolnym ujawnieniu organowi powołanemu do ścigania przestępstw informacji dotyczących osób uczestniczących w popełnieniu przestępstwa określonego w § 1 lub 2 oraz okoliczności jego popełnienia. Jeżeli działanie takie zapobiegło popełnieniu innego przestępstwa – sprawca nie podlega karze, gdy zaś czynił on starania zmierzające do ujawnienia tych informacji i okoliczności – korzysta z nadzwyczajnego złagodzenia kary. Spełnienie wymaganych przesłanek przesądza o obligatoryjności niepodlegania karze i stosowaniu nadzwyczajnego jej złagodzenia.( Por. R. Góral: Kodeks karny... , op. cit., str. 487.).

Na koniec wypada wspomnieć jeszcze o łączącym się ściśle z art. 299 k. k. rozwiązaniu z art. 309 k. k. Ten ostatni przepis stanowi lex specjalis w stosunku do ogólnych zasad wymierzania grzywny określonych w art. 33 k. k. Na mocy art. 33 § 2 k. k. sąd może wymierzyć grzywnę także obok kary pozbawienia wolności, jeżeli sprawca dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub gdy korzyść majątkową osiągnął. Grzywnę wymierza się, zgodnie z art. 33 § 1 k. k. w stawkach dziennych, przy czym minimalna liczba stawek dziennych wynosi 10 a maksymalna 540 (do 7 czerwca 2010 r. - 360). Wspomniany przepis szczególny – art. 309 k. k. stanowi, iż w razie skazania za kilka typów rodzajowych przestępstw (Nadużycie zaufania przy prowadzeniu cudzych spraw majątkowych czy działalności gospodarczej i wyrządzenie w związku z tym szkody majątkowej w wielkich rozmiarach - art. 296 § 3 k. k., oszustwo kapitałowe – art. 297 § 1 k. k. oraz pranie brudnych pieniędzy – art. 299 k. k.) o dużej szkodliwości społecznej, w tym za przestępstwo „prania brudnych pieniędzy”, grzywnę orzeczoną obok kary pozbawienia wolności można wymierzyć w wysokości do 3 000 stawek dziennych (do 7 czerwca 2010 r. - 2 tys. stawek dziennych). A zatem przy wysokości kwotowej jednej stawki dziennej określonej na minimum 10 złotych, a maksimum 2 000 złotych, grzywna taka może być bardzo dotkliwą karą i wynieść nawet 6 milionów złotych.

Patryk Kuzior

Tekst uwzględnia stan prawny na dzień 8 czerwca 2010 roku

UWAGA !!!

Jestem wyłącznym dysponentem praw autorskich do niniejszego tekstu. Wykorzystanie powyższego artykułu możliwe jest jedynie na warunkach określonych w prawie autorskim; w szczególności przy cytowaniu należy podać źródło. Nie wyrażam zgody na wykorzystywanie niniejszego tekstu na polu eksploatacji sieci Internet.

© Copyright 2003 - 2013 by Patryk Kuzior | webmaster: HaTu